Հայտնի է, որ շարժիչն անջատելուց հետո շարժվող ավտոմեքենայի արագությունն աստիճանաբար նվազում է և, ի վերջո, ավտոմեքենան կանգ է առնում: Կանգ են առնում գլորվող գնդակը, սառցադաշտում սահող տափողակը և այլն:
Նշված բոլոր դեպքերում մարմինների արգելակման պատճառը շփման ուժն է:
Շփման ուժերն առաջանում են, երբ մի մարմինը շարժվում է մեկ այլ մարմնի մակերևույթին: Այդ ուժերը խոչընդոտում են հպվող մարմինների փոխադարձ շարժումը:
Ուշադրություն
Շփման ուժերի առաջացման պատճառը հպվող մակերևույթների անհարթություններն են:
Որքան էլ մարմինների մակերևույթներն արտաքինից հարթ թվան, խոշորացույցով դիտելիս կարելի է նկատել որոշակի ելուստներ և փոսիկներ:
Երբ մի մարմինը սահում կամ գլորվում է մեկ այլ մարմնի մակերևույթի վրայով, անհարթությունները կառչում են մեկը մյուսից, ինչի պատճառով առաջանում է շարժմանը խանգարող շփման ուժը:
Շփման ուժի տեսակներն են.
1.Սահքի շփման ուժ:
Առաջանում է, եթե մի մարմինը սահում է մյուս մարմնի մակերևույթին:
Այդպիսի ուժ է առաջանում, երբ ձյան վրա սահնակն է սահում, հատակի վրայով բազմոցը կամ պահարանն են քաշում:
2.Գլորման շփման ուժ:
Այդպիսի ուժ է առաջանում, երբ ցանկացած մարմին գլորվում է մեկ այլ մարմնի մակերևույթին՝ շարժվում է անիվներով:
Ուշադրություն
Միևնույն պայմաններում գլորման շփման ուժը շատ ավելի փոքր է, քան սահքի շփման ուժը:
Դա է պատճառը, որ դեռևս հին ժամանակներում ծանր բեռներ տեղափոխելու համար մարդիկ դրանց տակ գերաններ էին տեղադրում, իսկ ներկայումս բոլոր փոխադրամիջոցներն անիվների վրա են:
3.Դադարի շփման ուժ:
Այդ ուժն առաջանում է, երբ մենք փորձում ենք տեղից շարժել դադարի վիճակում գտնվող մարմինը:
Դադարի շփման ուժը մեծությամբ միշտ հավասար է քաշող, հրող ուժին և հակառակ է ուղղված դրան:
Եթե դաշնամուրը տեղափոխելու համար ազդող ուժը բավականաչափ մեծ չէ, ապա այն տեղից չի շարժվի: Պատճառը հատակի կողմից պահարանի վրա ազդող դադարի շփման ուժն է:
Շփման ուժի մեծությունը և ուղղությունը:
Շփման ուժի մեծությունը կարելի է չափել ուժաչափով կամ հաշվել բանաձևերով, որոնց կծանոթանանք ավելի բարձր դասարաններում՝ ֆիզիկայի դասերին:
Բազմաթիվ փորձերից պարզվել է.
Շփման ուժի մեծությունը կախված է մարմնի կշռից ուղիղ համեմատականորեն. որքան մեծ է մարմնի կշիռը, այնքան մեծ է շփման ուժը:
Շփման ուժը կախված է նաև հպվող մակերևույթների վիճակից:
Շփման ուժը միշտ ուղղված է մարմնի շարժմանը հակառակ ուղղությամբ:
Շփումը մեր շուրջը
Բնության մեջ, տեխնիկայում և կենցաղում շփումն ունի մեծ նշանակություն: Բույսերի աճը, տարածվելը պայմանավորված է շփում ապահովող մասերով: «Պապն ու շաղգամը» հայտնի հեքիաթում հենց շփման ուժն է պահում շաղգամը հողում:
Կենդանիները ևս ունեն կենսաապահովման օրգաններ, որոնք գործում են շփման ուժի շնորհիվ: Առանց շփման մարդիկ և կենդանիները չեն կարող քայլել գետնի վրա, իրենց ձեռքում պահել տարբեր իրեր:
Շփումը կարող է լինել օգտակար և վնասակար: Երբ շփումը օգտակար է, այն ձգտում են մեծացնել, իսկ երբ վնասակար է՝ փոքրացնել:
Օգտակար շփում:
Առանց շփման Երկրի վրա չէին կարող շարժվել ո՛չ մարդիկ, ո՛չ էլ կենդանիները, ո՛չ ավտոմեքենաներն ու գնացքները, ձեռքից դուրս կսահեին առարկաները։ Շփումը անհրաժեշտ է նաև շարժվող մեքենաները արգելակելու համար:
Օգտակար շփումը կարելի է մեծացնել տարբեր ձևերով. ձմռանը սառցապատ մայթերի վրա ավազ են ցանում, ձմեռային կոշիկների ներբանների և անվադողերի վրա ցցուն մասերով նախշեր, ակոսներ են անում և այլն։
Վնասակար շփում:
Բոլոր մեքենաներում էներգիայի զգալի մասը ծախսվում է շփումը հաղթահարելու վրա։ Շփման հետևանքով մաշվում են մեքենաների մասերը, հագուստը, կոշիկները։ Վնասակար շփումը փոքրացնելու համար մարմինների հպվող մակերևույթները պետք է դարձնել ավելի ողորկ։
Շփումը կարելի է 8–10 անգամ փոքրացնել շփվող մակերևույթները յուղելու և տարբեր քսուքներով պատելու միջոցով։ Յուղը լցվում է շփվող մակերևույթների անհարթությունների մեջ և մակերևույթների միջև առաջացնում հեղուկի բարակ շերտ։
Քանի որ գլորման շփման ուժը փոքր է սահքի շփման ուժից, ապա մարմինների տեղափոխումը հեշտացնելու համար նրանց տակ դնում են անիվներ: Այդ ձևով սահքի շփումը փոխարինում են գլորման շփումով։
Նույն նպատակով օգտագործվում են գնդիկավոր, գլանիկավոր և այլ տիպի առանցքակալներ, որոնք շփումը փոքրացնում են 20–30 անգամ։
Շփման փոքրացումը հնարավորություն է տալիս նվազեցնելու էներգիայի կորուստները և պաշտպանելու մեքենաների շփվող մասերը մաշվելուց:
Առողջ եղունգը հարթ է, փայլուն և նուրբ վարդագույն երանգով։
Եղունգների խնամքը շատ կարևոր է առողջություն համար։ Քանի, որ նրա տակ ու հավաքված կեղտն ու միկրոբները կարող են հիվանդության պատճառ դառնալ։ Այդ թվում ճճվակրություն։
Եղունգների աճը անընդհատ է, ժամանակ առ ժամանակ դրանք պետք է կտրել ըստ անհրաժեշտության։ Եղունգները հեշտ է կտրել լողանալուց հետո, երբ դրանք փափուկ են։ Եղունգները կրծել շատ վնասակար և վատ սովորություն է։
Ձեռքերի եղունգները կտրում են կլոր, իսկ ոտքերինը ուղիղ։
Ես այս նամակը գրում եմ մեծ սիրով ու հավատով։ Տարին անցավ արագ, և ես փորձեցի լավ սովորել, լսել մեծերին ու օգնել ընտանիքիս։ Երբեմն սխալվել եմ, բայց միշտ փորձել եմ ուղղվել։
Այս Նոր տարուն քեզանից շատ մեծ բան չեմ ուզում․ ուզում եմ, որ իմ ընտանիքը լինի առողջ ու երջանիկ, մեր տունը՝ լի ջերմությամբ ու խաղաղությամբ։ Եթե հնարավոր լինի, կուզենայի նաև մի փոքրիկ նվեր, որը ինձ շատ կուրախացնի։
Շնորհակալ եմ, որ ամեն տարի ուրախություն ես բերում երեխաներին։ Սպասում եմ քեզ մեծ անհամբերությամբ։
Человечество всегда интересовалось своим происхождением. В древние времена люди создавали мифы, чтобы объяснить, как появились первые люди. У греков существовал миф о том, что титан Прометей слепил людей из глины. У скандинавов считалось, что первые люди возникли из деревьев, которые оживили боги. В армянских мифах говорится, что бог Ара создал человека из земли. Эти рассказы показывают, как разные народы понимали появление человека.
Религии по-своему объясняют происхождение человечества. В христианстве, исламе и иудаизме говорится, что Бог создал первых людей — Адама и Еву — и дал им разум и свободу воли. В буддизме же человек не создаётся, а возникает через череду перерождений, и его появление связано с развитием сознания.
Наука объясняет происхождение человека через теорию эволюции. Согласно этой теории, люди появились в результате длительного развития живых организмов. Наши самые древние предки жили в Африке около 6–7 миллионов лет назад. Постепенно появились австралопитеки, которые умели ходить на двух ногах, затем человек умелый, создававший орудия труда, позже человек прямоходящий, освоивший огонь. Современный человек — Homo sapiens — существует примерно 200 тысяч лет и создал культуру, искусство и сложные общества. Археологические находки, ДНК-исследования и орудия труда подтверждают эти выводы.
Таким образом, происхождение человечества можно рассматривать с разных сторон. Мифы раскрывают древние представления, религии говорят о духовном смысле, а наука объясняет постепенное развитие человека. Все эти взгляды помогают понять, кто мы и откуда пришли.
Grammar
a
2 Vocabulary
Complete the sentences. Use
have/has to or don’t/doesn’t
have to.
a Fill in the puzzle with words for food and
drink. What’s the mystery word?
1 You have to
understand! There is no way
I can accept this.
2 If you want to go to university.
you
hard.
3 She
study
Ο L V E
2
3
5
6
7
buy a
computer. She can use my
laptop.
Students at most schools in
the UK wear a
uniform.
5 I understand what you said. You
tell me again!
6 James wants to be healthy. He
be careful
about what he eats.
7 You ..help
me with my work. I can do
it on my own. 6
1
2
3
Circle) the correct words.
She’s buying a /some) fruit at
the supermarket.
Can I have a / an orange,
please?
I can’t buy it. I haven’t got much /
many money.
How much / many tomatoes
have we got?
5 Much/Many people live in this
city.
6
7
If you want something to eat,
have a/some sandwich.
We’ve got a / some eggs, but
we haven’t got much / many
bread.
8We haven’t got some /any
apples today. Would you like
some/any carrots?
9 Our teacher never gives us
some/any homework before
the weekend. She’s great!
9
10
