Վարդան Մարտիրոսյան

Նշված բոլոր դեպքերում մարմինների արգելակման պատճառը շփման ուժն է:

Շփման ուժերն առաջանում են, երբ մի մարմինը շարժվում է մեկ այլ մարմնի մակերևույթին: Այդ ուժերը խոչընդոտում են հպվող մարմինների փոխադարձ շարժումը:

Ուշադրություն

Շփման ուժերի առաջացման պատճառը հպվող մակերևույթների անհարթություններն են:

Որքան էլ մարմինների մակերևույթներն արտաքինից հարթ թվան, խոշորացույցով դիտելիս կարելի է նկատել որոշակի ելուստներ և փոսիկներ:

Երբ մի մարմինը սահում կամ գլորվում է մեկ այլ մարմնի մակերևույթի վրայով, անհարթությունները կառչում են մեկը մյուսից, ինչի պատճառով առաջանում է շարժմանը խանգարող շփման ուժը:

Շփման ուժի տեսակներն են.

1.Սահքի շփման ուժ:

Առաջանում է, եթե մի մարմինը սահում է մյուս մարմնի մակերևույթին:

Այդպիսի ուժ է առաջանում, երբ ձյան վրա սահնակն է սահում, հատակի վրայով բազմոցը կամ պահարանն են քաշում:

2. Գլորման շփման ուժ:

Այդպիսի ուժ է առաջանում, երբ ցանկացած մարմին գլորվում է մեկ այլ մարմնի մակերևույթին՝ շարժվում է անիվներով:

Ուշադրություն

Միևնույն պայմաններում գլորման շփման ուժը շատ ավելի փոքր է, քան սահքի շփման ուժը:

Դա է պատճառը, որ դեռևս հին ժամանակներում ծանր բեռներ տեղափոխելու համար մարդիկ դրանց տակ գերաններ էին տեղադրում, իսկ ներկայումս բոլոր փոխադրամիջոցներն անիվների վրա են:

3. Դադարի շփման ուժ: 

Այդ ուժն առաջանում է, երբ մենք փորձում ենք տեղից շարժել դադարի վիճակում գտնվող մարմինը:

Դադարի շփման ուժը մեծությամբ միշտ հավասար է քաշող, հրող ուժին և հակառակ է ուղղված դրան:

Եթե դաշնամուրը տեղափոխելու համար ազդող ուժը բավականաչափ մեծ չէ, ապա այն տեղից չի շարժվի: Պատճառը հատակի կողմից պահարանի վրա ազդող դադարի շփման ուժն է:

Շփման ուժի մեծությունը և ուղղությունը:

Շփման ուժի մեծությունը կարելի է չափել ուժաչափով կամ հաշվել բանաձևերով, որոնց կծանոթանանք ավելի բարձր դասարաններում՝ ֆիզիկայի դասերին:

Բազմաթիվ փորձերից պարզվել է.

Շփման ուժի մեծությունը կախված է մարմնի կշռից ուղիղ համեմատականորեն. որքան մեծ է մարմնի կշիռը, այնքան մեծ է շփման ուժը:

Շփման ուժը կախված է նաև հպվող մակերևույթների վիճակից:

Շփման ուժը միշտ ուղղված է մարմնի շարժմանը հակառակ ուղղությամբ:

Շփումը մեր շուրջը

Բնության մեջ, տեխնիկայում և կենցաղում շփումն ունի մեծ նշանակություն: Բույսերի աճը, տարածվելը պայմանավորված է շփում ապահովող մասերով: «Պապն ու շաղգամը» հայտնի հեքիաթում հենց շփման ուժն է պահում շաղգամը հողում:

Կենդանիները ևս ունեն կենսաապահովման օրգաններ, որոնք գործում են շփման ուժի շնորհիվ: Առանց շփման մարդիկ և կենդանիները չեն կարող քայլել գետնի վրա, իրենց ձեռքում պահել տարբեր իրեր:

Շփումը կարող է լինել օգտակար և վնասակար: Երբ շփումը օգտակար է, այն ձգտում են մեծացնել, իսկ երբ վնասակար է՝ փոքրացնել:

Օգտակար շփում:

Առանց շփման Երկրի վրա չէին կարող շարժվել ո՛չ մարդիկ, ո՛չ էլ կենդանիները, ո՛չ ավտոմեքենաներն ու գնացքները, ձեռքից դուրս կսահեին առարկաները։ Շփումը անհրաժեշտ է նաև շարժվող մեքենաները արգելակելու համար:

Օգտակար շփումը կարելի է մեծացնել տարբեր ձևերով. ձմռանը սառցապատ մայթերի վրա ավազ են ցանում, ձմեռային կոշիկների ներբանների և անվադողերի վրա ցցուն մասերով նախշեր, ակոսներ են անում և այլն։

Վնասակար շփում:

Բոլոր մեքենաներում էներգիայի զգալի մասը ծախսվում է շփումը հաղթահարելու վրա։ Շփման հետևանքով մաշվում են մեքենաների մասերը, հագուստը, կոշիկները։ Վնասակար շփումը փոքրացնելու համար մարմինների հպվող մակերևույթները պետք է դարձնել ավելի ողորկ։

Շփումը կարելի է 8–10 անգամ փոքրացնել շփվող մակերևույթները յուղելու և տարբեր քսուքներով պատելու միջոցով։ Յուղը լցվում է շփվող մակերևույթների անհարթությունների մեջ և մակերևույթների միջև առաջացնում հեղուկի բարակ շերտ։

Քանի որ գլորման շփման ուժը փոքր է սահքի շփման ուժից, ապա մարմինների տեղափոխումը հեշտացնելու համար նրանց տակ դնում են անիվներ: Այդ ձևով սահքի շփումը փոխարինում են գլորման շփումով։

Նույն նպատակով օգտագործվում են գնդիկավոր, գլանիկավոր և այլ տիպի առանցքակալներ, որոնք շփումը փոքրացնում են 20–30 անգամ։

Շփման փոքրացումը հնարավորություն է տալիս նվազեցնելու էներգիայի կորուստները և պաշտպանելու մեքենաների շփվող մասերը մաշվելուց:

Վիրտուալ լաբորատորիա

Առաջադրանքներ